Πέμπτη, 24 Ιουν 2021

Στο τομέα του πολιτισμού, των τεχνών και μνημείων πολλοί περιηγητές αναδεικνύουν τον θαυμασμό τους για τον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό. 

Κείμενο: Διονύσης Κουσκουλής

Στο τομέα του πολιτισμού, των τεχνών και μνημείων πολλοί περιηγητές αναδεικνύουν τον θαυμασμό τους για τον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό. Ανάμεσα στους παραπάνω συμπεριλαμβάνεται και ο περιηγητής Gustave Larroumet, ο οποίος διεξήγε περιοδείες σε διάφορα μέρη της Ελλάδας καταγράφοντας εμπειρίες και εντυπώσεις σχετικά με τα μνημεία, τη φύση, τις συνήθειες και τα έθιμα των ντόπιων. Στους Δελφούς, για παράδειγμα, ο ίδιος εντυπωσιάζεται από την ομορφιά της φύσης, δηλαδή την ύπαρξη βουνών και δασωδών εκτάσεων που περικλείουν τον αρχαιολογικό χώρο προκαλώντας μια αίσθηση δέους και υποταγής στην μοναδικότητα του χώρου. Επίσης, ο περιηγητής χρησιμοποιεί τον χαρακτηρισμό «divine», ώστε να αποδώσει τη θεϊκή υπόσταση του τοπίου που τον κατέβαλλε. Οι περίτεχνες λέξεις και το γλαφυρό ύφος των περιγραφών του πραγματικά μεταδίδει την αίσθηση στους αναγνώστες ότι η Ελλάδα είναι ένας επίγειος παράδεισος, γεμάτος κόκκινα και λευκά λουλούδια, αμπελώνες, ελαιώνες και απέραντες γεωργικές εκτάσεις. 

Επίσης, εξίσου μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κείμενα Αμερικάνων ιερέων, καθηγητών και δημοσιογράφων, όπως οι De Vore, Pitman και Stephens. Οι τελευταίοι μελέτησαν την ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία και, έχοντας επισκεφθεί την Ελλάδα, εμπνεύστηκαν και συνέγραψαν λογοτεχνικά κείμενα, τα οποία -αν και περιείχαν ασάφειες και ανακρίβειες σχετικά με την ζωή των Ελλήνων- αναδεικνύουν την αλληλένδετη συνέχεια μεταξύ Αρχαίας Ελλάδας και ελληνικού κράτους. Τα διηγήματά τους γνώρισαν μεγάλη επιτυχία και πούλησαν αρκετά αντίτυπα. Ακόμα, για τα αρχαιολογικά μνημεία των νησιών του Αιγαίου μάς παραθέτουν πληροφορίες διάφοροι θαλασσοπόροι, όπως ο Leonard για τα Κύθηρα και ο Newton για την Μυτιλήνη. Οδοιπόροι-αξιωματούχοι σε Αιγαίο και Ιόνιο, όπως οι Βρετανοί Bowen, Best, Γάλλοι, de Vere, Giraudeau, ο Αμερικανός δημοσιογράφος Scott, o Γάλλος ηθογράφος και φυσιολάτρης Bourquelot συνέγραψαν κείμενα ιστορικού, φυσιολατρικού ενδιαφέροντος, ιστορικών αναδρομών και γραφικών παραστάσεων, προκειμένου να αναδείξουν την αίγλη των νησιών. Στη Βόρεια Ελλάδα διάφοροι ιεραπόστολοι, διπλωμάτες, όπως οι Curzon, Best, Smyth, επέδειξαν ζήλο στην καταγραφή και συλλογή χειρόγραφων και εκκλησιαστικών κειμένων. Τέλος, στη Μ. Ασία και στην Κωνσταντινούπολη διάφοροι αρχαιολόγοι από Γαλλία και Γερμανία, όπως οι Delacoulonde, Conze, Tozer, Diehl και Heuzey παραχώρησαν εθνογραφικές, αρχιτεκτονικές και ιστορικό-γεωγραφικές μελέτες μ' έμφαση στον ελληνικό πολιτισμό. Ο Βρετανός Charles Textier αναλώθηκε σε διάφορα ταξίδια σε Λυκία, Παμφυλία και αλλού δίνοντας έμφαση στην σύζευξη του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού με την ορθοδοξία, όπως επίσης και στον κλασικιστικό ρομαντισμό. Τέλος, περιηγητές ζωγράφοι, όπως οι Ray, Chevavart, Rottmann αποτυπώνουν με ρεαλισμό τη διαδραστικότητα μεταξύ ελληνικού και ανατολικού στοιχείου, κλασικού και μοντέρνου, ενώ οι ταξιδιώτες-φωτογράφοι, όπως ο Maxime du Champ, αντλούν τεχνοτροπίες από την λιθογραφία με στόχο την αποτύπωση τοπίων, αρχαιοτήτων και χαρακτήρων. 

Ο γνωστός συγγραφέας Χανς Κρίστιαν Άντερσεν επισκέφθηκε το 1841 την οθωνική Ελλάδα περιγράφοντας γλαφυρά στο ημερολόγιό του τις εμπειρίες του. «Η Αθήνα μού φάνηκε τόσο μικρή όσο μια κωμόπολη της Δανίας, σαν την Χέλσινγκορ, και έμοιαζε με μια πόλη που την είχαν χτίσει βιαστικά, μόνο για την αγορά που τώρα γινόταν.  […]  Η Αθήνα έχει μερικά ελληνικά ή μάλλον τουρκικά καφενεία και εκτός απ’ αυτό ένα καινούργιο ιταλικό, τόσο μεγάλο και κομψό, που θα έκανε εντύπωση ακόμα και στο Αμβούργο και στο Βερολίνο».

O Luis Dupré ήταν μια ακόμη εμβληματική φυσιογνωμία στο χώρο της τέχνης. Γεννήθηκε στο Seine et Oise το 1789 και πέθανε το 1837 στο Παρίσι. Στα 1813 βρίσκεται στη Ρώμη για να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Κατά την εξάχρονη παραμονή του στην Ιταλία περιηγείται και μελετά μνημεία, ενώ μελετά ιδιαίτερα την τέχνη της προσωπογραφίας. Έρχεται σε επαφή με τον γλύπτη David d’Angers, τον ζωγράφο J.A.D. Ingres και τον αρχιτέκτονα Ch. R. Cockerell, καθώς επίσης και με τους Άγγλους περιηγητές Heyet, Hay και Viwian. Οι τελευταίοι τού προτείνουν να τους συνοδεύσει στην Ελλάδα με την συμφωνία εκείνοι να αναλάβουν τα έξοδα και ο Dupré να τους παρέδιδε ως αντάλλαγμα, εικόνες των μνημείων και των τοπίων της χώρας. Έτσι από τον Φεβρουάριο του 1819 μέχρι τον Απρίλιο του 1820 επισκέπτονται την Κέρκυρα, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στερεά, τα περίχωρα της Αττικής και τα νησιά του Σαρωνικού. Χωρίζουν όταν ο Duprè συνεχίζει την περιήγησή του στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στο Βουκουρέστι προσκεκλημένος από τον Μιχαήλ Σούτσου (1784-1864), μεγάλου διερμηνέα της Υψηλής Πύλης και ηγεμόνα της Μολδαβίας. Η εικονογραφημένη ταξιδιωτική του συλλογή «Ταξίδι στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη», που περιλαμβάνει σαράντα έγχρωμες λιθογραφίες, δημοσιεύτηκε το 1825 όταν επέστρεψε στην Γαλλία. [Voyage à Athènes et à Constantinople ou collection de portraits, de vues et de costumes grecs et ottomans peints sur les lieux, d`après nature, lithographiès et coloriès par L. Duprè èlève de David]. 

Cassas Louis-Francois - View of Athens with Hadrians Aqueduct

Ένας ακόμα καλλιτέχνης, αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος Louis-Francois Cassas (1756-1827) ασχολήθηκε με την αποτύπωση τοπίων της ελληνικής γης. Τα δέντρα είναι της γαλλικής χλωρίδας και η προοπτική νεοκλασική. Ο Κασάς, που είχε ταξιδέψει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από τα τέλη του 18ου αιώνα, είχε εκδώσει το «Ειδυλλιακό ταξίδι στην Ελλάδα» το 1809. Είναι ένας από τους πολλούς, ελάσσονες και μείζονες περιηγητές του ελλαδικού χώρου, που σε διάφορες στιγμές της αναπτυσσόμενης νεωτερικής ματιάς πάνω στην Ανατολική Μεσόγειο και την Ιταλία έδωσαν στο διεθνές κοινό την οπτική σε έναν κόσμο στην κόψη του φαντασιακού. Η μελέτη της Αφροδίτης Κούρια για την «Ελλάδα στην περιηγητική εικονογραφία, 15ος-19ος αιώνας» (Ταυτότητες, ετερότητες, μεταμορφώσεις) οργανώνει το βλέμμα πάνω σε αυτή την εικονογραφική κληρονομιά, που παράλληλα αποκαλύπτει τη δυναμική ανερχόμενων κοινωνιών και υπό διαμόρφωση ιεραρχήσεων. Η Αφροδίτη Κούρια επεξεργάζεται επεξεργάζεται αυτό το πλούσιο κοίτασμα δίνοντας έμφαση στη «μορφολογία» των έργων, αλλά αναπόφευκτα προσφέρει νέα θέαση στο διεθνές φαινόμενο του περιηγητισμού και στις προσλήψεις του ελλαδικού χώρου. Η έκδοση είναι πλούσια εικονογραφημένη από αρχεία και συλλογές μουσείων και προτρέπει τον αναγνώστη να αναλογιστεί τη διαμόρφωση των κοινωνικών και αισθητικών παραμέτρων που επέτρεψαν προσωπικά βλέμματα και κοινές προκαταλήψεις. Μέσα από μια μυθολογία του φαντασιακού, προβάλλει ο «τόπος», έδαφος στέρεο όσο και έδαφος άυλο. 

Tα κείμενα Αμερικάνων ιερέων, καθηγητών και δημοσιογράφων, όπως οι De Vore, Pitman και Stephens, αν και περιείχαν ασάφειες και ανακρίβειες σχετικά με την ζωή των Ελλήνων, αναδεικνύουν την αλληλένδετη συνέχεια μεταξύ Αρχαίας Ελλάδας και ελληνικού κράτους. 

Ο περιηγητής και λόγιος Edward Dodwell γεννήθηκε το 1767 και σπούδασε αρχαιολογία και φιλολογία στο Trinity College του πανεπιστημίου Cambridge. Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του αφοσιώθηκε στη μελέτη των πολιτισμών της Μεσογείου. Στο διάστημα 1801-1806 επισκέφθηκε αρκετές φορές την οθωμανική Ελλάδα και μελέτησε τις αρχαιότητες στην Ολυμπία, στους Δελφούς, στις Μυκήνες, στην Επίδαυρο, στην Κόρινθο, στη Θήβα, στη Χαιρώνεια, στον Ορχομενό, στην Αίγινα και στην Αττική, στην οποία έκανε και αρχαιολογικές έρευνες. Με συνοδοιπόρο, στο δεύτερο ταξίδι του, τον Ιταλό ζωγράφο Simone Pomardi (Σιμόνε Πομάρντι), φιλοτεχνούν εκατοντάδες απόψεις και τοπία, κατά τη διάρκεια της περιήγησής τους στην Ελλάδα. Μέρος μόνο αυτών των απεικονίσεων εκδόθηκε σε λεύκωμα χαλκογραφιών, γιατί το κόστος εκτύπωσης ήταν υψηλό. Συγχρόνως με την Ελλάδα, επισκέφθηκε και την Ιταλία, στην οποία εγκαταστάθηκε ως ευνοούμενος του Βατικανού. Ο Edward Dodwell συνέγραψε πολυσχιδείς αρχαιολογικές συλλογές, οι οποίες μετά τον θάνατό του αγοράστηκαν από τη Γλυπτοθήκη του Μονάχου. Έγραψε πολλά έργα, τα σημαντικότερα από τα οποία τιτλοφορούνται: Αρχαιολογική και τοπογραφική περιήγηση στην Ελλάδα στα χρόνια 1801-1806, Μερικά ελληνικά ανάγλυφα (1812), Απόψεις της Ελλάδας (1821) και Απόψεις και περιγραφές κυκλώπειων και πελασγικών μνημείων στην Ελλάδα και στην Ιταλία με υστερότερα κτίσματα (1834). 

Ο Edward Dodwell, με συνοδοιπόρο, στο δεύτερο ταξίδι του, τον Ιταλό ζωγράφο Simone Pomardi (Σιμόνε Πομάρντι), φιλοτεχνούν εκατοντάδες απόψεις και τοπία, κατά τη διάρκεια της περιήγησής τους στην Ελλάδα.

Ο γνωστός συγγραφέας Χανς Κρίστιαν Άντερσεν επισκέφθηκε το 1841 την οθωνική Ελλάδα περιγράφοντας γλαφυρά στο ημερολόγιό του τις εμπειρίες του. Συγκεκριμένα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσωπική αποτύπωση της Αθήνας: «Το πιο πυκνοκατοικημένο μέρος της Αθήνας απλώνεται κάτω από την Ακρόπολη και γύρω χτίζεται καινούργια πόλη. Ο ξένος μπορεί να δει την Αθήνα να μεγαλώνει μέρα με τη μέρα. Το καινούργιο παλάτι του βασιλιά χτίζεται ανάμεσα στην πόλη και στον Υμηττό. Είναι ένα μαρμάρινο κτίριο που κάθε του πέτρα είναι ένα κομμάτι πεντελικό μάρμαρο. Η προθάλαμος είναι κιόλας στολισμένος με τρόπαια των Ελλήνων ηρώων της Επανάστασης. Το Πανεπιστήμιο χτίζεται τώρα και μάλιστα από έναν Δανό». Στη χώρα μας ο Δανός συγγραφέας έμεινε ένα μήνα και γνώρισε κυρίως την Αθήνα και τις γύρω περιοχές. Καταγράφοντας τη συνολική του εικόνα από την Αθήνα, ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν γράφει το 1841: «Η Αθήνα μού φάνηκε τόσο μικρή όσο μια κωμόπολη της Δανίας, σαν την Χέλσινγκορ, και έμοιαζε με μια πόλη που την είχαν χτίσει βιαστικά, μόνο για την αγορά που τώρα γινόταν. Αυτά που λένε εδώ παζάρια είναι συνηθισμένοι φιδωτοί δρόμοι με ξυλόσπιτα και στις δύο άκρες, όπως σε μια δανέζικη αγορά. Τα μαγαζιά είναι στολισμένα με σάρπες, πολύχρωμες κάλτσες, ολόκληρες φορεσιές και παπούτσια και μαροκινό δέρμα. Φαίνονταν βέβαια λίγο χοντροκομμένα και παρδαλά. Εδώ θα βρεις κρέατα, φρούτα, φέσια, εδώ μπορείς να αγοράσεις παλιά και καινούργια βιβλία […]  Η Αθήνα έχει μερικά ελληνικά ή μάλλον τουρκικά καφενεία και εκτός απ’ αυτό ένα καινούργιο ιταλικό, τόσο μεγάλο και κομψό, που θα έκανε εντύπωση ακόμα και στο Αμβούργο και στο Βερολίνο». Στην Αθήνα του 1830, λίγα χρόνια μετά την ανεξαρτησία της Ελλάδας, μάς «ταξιδεύει» και ο αρχιτέκτονας Κρίστιαν Χάνσεν, ο οποίος έμεινε γνωστός ως ο αρχιτέκτονας του Μεταξουργείου (σημερινή Δημοτική Πινακοθήκη) και του Πανεπιστημίου των Αθηνών.

Λίγα λόγα για τον συντάκτη του άρθρου

Ο Διονύσης Κουσκουλής γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Είναι απόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής και συγκριμένα του Τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας. Φοιτά στο ΠΜΣ Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική, Ευρωπαϊκή και Κυπριακή Ιστορία του Πανεπιστημίου Νεάπολης-Πάφου, καθώς επίσης και στο διπλό μεταπτυχιακό πρόγραμμα ευρωπαϊκής ιστορίας του Πανεπιστημίου του Χούμπολντ και του Πανεπιστημίου του Ντιντερό. Έχει ολοκληρώσει πρακτική άσκηση στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα και στο 2ο Πειραματικό Γυμνάσιο και στο Γυμνάσιο και Λύκειο του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Επίσης, έχει δουλέψει εθελοντικά στο Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά, όπως “Φιλόλογος” και “Στρατιωτική Ιστορία”. Έχει συμμετάσχει με ανακοίνωση σε ημερίδες και συνέδριο, ενώ έχει παρακολουθήσει συνέδρια, ημερίδες, διημερίδες και επιστημονικά συμπόσια ιστορίας. Γνωρίζει Αγγλικά, Γερμανικά, Γαλλικά, Ρωσικά και Ισπανικά.

Το αναδημοσιεύεται με άδεια από το Polls and Politics, ένα ανεξάρτητο μέσο ενημέρωσης και ελεύθερης πολιτικής σκέψης για κάθε άνθρωπο που αγαπά την πολιτική και τις εκφάνσεις της. Πίσω από την ιδέα για την δημιουργία του κρύβεται η υπέρμετρη αγάπη για την πολιτική και την ελεύθερη έκφραση, η αφοσίωση στην ενημέρωση, η πίστη στη δημοκρατία και η επιθυμία της συμβολής στον δημόσιο πολιτικό λόγο. Η πρωτότυπη δημοσίευση βρίσκεται εδώ.

Βιβλιογραφία

1.    Ανωγιάτης Πελέ Δημήτρης, « Δημογραφικές πληροφορίες για την Ελλάδα από περιηγητές», στο: Μνήμων, τμ. 10, 1985 σ. 1-16.
2.    Βιγγοπούλου Ιόλη, « Οι ταξιδιώτες τον 19οαιώνα», στο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τμ 5, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ. 383-398.
3.    Cherveau M., «Une Excursion en Macèdoine, Dijon 1884», στο: Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Παναγιώτη Κ. Λασκαρίδη (www. laskaridisfoundation.org). Ανάκτηση: 7 Ιανουαρίου 2021.
4.    Cassas Louis-Francois, «Αφροδίτη Κούρια», στο: Η Ελλάδα στην περιηγητική εικονογραφία, 15ος-19ος αιώνας, Εκδ. Ίδρυμα Παναγιώτη & Έφης Μιχελή, Αθήνα 2016.
5.    Dakin Douglas, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1925, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1982.
6.    Dowell Edward, A Classical and Topographical Tour through Greece, Saerchinger Press, 2009.
7.    Εθνικός Κήρυξ, «Πώς είδαν την Ελλάδα οι περιηγητές των Βόρειων Χωρών από τον 17ο έως τον 20ο αιώνα» (https://www.ekirikas.com/). Ανάκτηση: 9 Ιανουαρίου 2021.
8.    Larroumet Gustave, «Quinze Jours en Grece: Lettres addressees au journal   Le Temps». ( www.laskaridisfoundation.org). Ανάκτηση: 7 Ιανουαρίου 2021.
9.    «Στα Βήματα των Περιηγητών», 2021 (https://skantzochiros.toys/travellers-footsteps/). Ανάκτηση 9 Ιανουαρίου 2021.

 
Back To Top

Like what you see?

Hit the buttons below to follow us, you won't regret it...